„Sadakaların en hayırlısı, sürekli olanıdır." — Hz. Muhammed (s.a.v.)
Vakıf Sistemi Nedir?
Vakıf, bir kişinin mülkünü toplum yararına kalıcı olarak tahsis etmesidir. Osmanlı İmparatorluğu'nda vakıflar, eğitimden sağlığa, ulaşımdan sosyal yardıma kadar hemen her alanda hizmet vermiştir. Bir Osmanlı gezgini, İstanbul'dan Mekke'ye vakıf hanlarında konakleyerek, vakıf çeşmelerinden su içerek, vakıf imaretlerinde yemek yiyerek seyahat edebilirdi.
Vakıf Türleri
- Cami ve Medrese Vakıfları: Dini ve eğitim hizmetleri
- İmaret Vakıfları: Yoksullara ücretsiz yemek
- Darüşşifa Vakıfları: Ücretsiz sağlık hizmeti
- Çeşme ve Sebil Vakıfları: Halka ücretsiz su
- Han ve Kervansaray Vakıfları: Yolculara barınak
- Kitap ve Kütüphane Vakıfları: Bilginin korunması ve paylaşımı
Vakfiye: Vakfın Anayasası
Her vakfın bir vakfiyesi (kuruluş belgesi) bulunurdu. Vakfiye, mütevelli (yönetici) tayininden harcama kalemlerine, şartlarından ceza hükümlerine kadar her şeyi detaylı olarak belirlerdi. Bu belgeler kadı (yargıç) huzurunda düzenlenir ve mahkeme sicillerine kaydedilirdi.
Vakfiyelerin üzerinde tuğra, mühür ve tezhip süslemeleri bulunurdu — bu da onları hem hukuki hem de sanatsal belgeler haline getirirdi.
Mütevelli: Vakfın Bekçisi
Vakıf yöneticisine mütevelli denirdi. Mütevelli, vakfın gelirlerini toplar, hizmetlerin devamını sağlar ve hesap verirdi. Ancak tarih boyunca bazı mütevelliler vakıf mallarını zimmetine geçirmiş — bu da ciddi toplumsal tartışmalara yol açmıştır.
Vakıf ve Esrar Raconu
Kayıp Emanet davasının kilit şüphelilerinden biri, Kemal Paşazâde'dir — Dârü'l-Hikme Vakfı'nın mütevellisi. Vakıf paralarını kendi lüks yaşantısı için harcadığı şüphesi vardır. İbrahim Efendi'nin hazırladığı paha biçilmez mushaf, vakıf mülkü müdür yoksa şahsi eser midir? Bu soru davanın merkezinde yer alır.